ΑΝΑΚΑΛΥΨΤΕ. ΙΣΤΟΡΙΑ.

Οι “Μικρές Κυρίες” του Μπερμπατίου

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΕΙΔΩΛΙΑ

Αντικείμενα Λαϊκής Λατρείας

Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών στο λόφο του Μαστού τις δεκαετίες του 1930 και του 1950, τεκμηριώθηκαν τα θραύσματα 139 γυναικείων ειδωλίων καλής παραγωγής, που πιθανότατα αποτελούσαν μέρος της παραγωγής του εργαστηρίου του αγγειοπλάστη και προορίζονταν για διανομή εντός της περιοχής και ίσως και πέρα από αυτήν. Άλλα επτά (7) πλήρη ειδώλια βρέθηκαν σε δύο θαλαμωτούς τάφους στη Δυτική Νεκρόπολη κατά τη διάρκεια ανασκαφών τη δεκαετία του 1930. Τα μέρη επτά γυναικείων ειδωλίων συγκεντρώθηκαν κατά την επιφανειακή έρευνα Berbati-Limnes, ενώ το 1999 βρέθηκαν αρκετά γυναικεία ειδώλια κατά τη διάρκεια επιφανειακής έρευνας που κάλυπτε ολόκληρο τον λόφο του Μαστού.

Τα μικρά γυναικεία πήλινα ειδώλια είναι το πιο κοινό είδος μυκηναϊκών λατρευτικών αντικειμένων. Είναι γνωστά από την ανακάλυψη του μυκηναϊκού κόσμου στα τέλη του 19ου αιώνα. Σημαντικός αριθμός βρέθηκε κατά τις ανασκαφές του Σλήμαν στις Μυκήνες και την Τίρυνθα. Τα ειδώλια έκαναν την εμφάνισή τους στα τέλη του 15ου αι. π.Χ. (ΥΕ IIIA1) και συνέχισαν να χρησιμοποιούνται μέχρι τα τέλη του 12ου αι. π.Χ. (ΥΕ IIIB). Αναπτύχθηκαν στην Πελοπόννησο, προφανώς από μινωικά πρωτότυπα, για την αναδυόμενη μυκηναϊκή ελίτ.

Παραδοσιακά, τα ειδώλια θεωρούνται μάρτυρες λαϊκής λατρείας, που ξεχώριζε από τη κρατική λατρεία που ασκούνταν στα παλατιακά κέντρα, ή κτερίσματα, που συνδέονταν κυρίως με παιδικές ταφές, και τοποθετούνταν ίσως σε τάφους ως θείες τροφούς ή ως συνοδοί για τον νεκρό.

Τα ειδώλια είναι συνήθως μικρού μεγέθους (κατά μέσο όρο ύψους 10 cm), όρθια και κρατιούνται εύκολα στο χέρι, υποδηλώνοντας ότι ο χειρισμός τους θα δημιουργούσε μια στενή ή οικεία σχέση μεταξύ του ειδώλου και του ιδιοκτήτη. Συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, κυρίως ρούχα, έχουν τονιστεί με λεπτομέρεια με λεπτές γραμμές κοκκινοκαφέ ή καφέ-μαύρου χρώματος, ενώ η φυσική μορφή του ανθρώπινου σώματος (χαρακτηριστικά προσώπου, χέρια) είναι σχηματοποιημένη.

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΕΙΔΩΛΙΑ

Οι τρεις κύριοι τύποι

Τα ειδώλια ταξινομούνται σε τρεις κύριους τύπους σύμφωνα με ένα τυπολογικό σύστημα που βασίζεται στις διακριτές χειρονομίες που κάνουν τα χέρια τους και την ομοιότητα που προκύπτει με ελληνικά γράμματα: Τα ειδώλια με τα χέρια διπλωμένα πάνω από το στήθος (ειδώλια T), τα ειδώλια με τα χέρια κρατημένα χαμηλά σε θέση «bras bas» (ειδώλια Φ), και ο τρίτος τύπος με τα χέρια υψωμένα εκατέρωθεν του κεφαλιού “σε στάση δέησης” (ειδώλια Ψ). Μια παραλλαγή, ειδικά των ειδωλίων Φ και Τ, είναι η λεγόμενος «κουροτρόφος», που αναπαριστά μια γυναικεία μορφή που κρατά ένα βρέφος στην αγκαλιά της.

Ο τύπος των γυναικείων ειδωλίων (Φ, Τ και Ψ) φαίνεται να έχει αλλάξει κατά τη μακρά περίοδο χρήσης τους, αντανακλώντας ίσως τις αλλαγές που σημειώθηκαν αναφορικά με τον κοινωνικό ρόλο της γυναίκας στην πάροδο του χρόνου, ή τουλάχιστον των ρόλων που θεωρούνταν κοινωνικά σημαντικοί προς αναπαράσταση.

Έχει προταθεί η θεωρία ότι οι τρεις χειρονομίες αναφέρονται σε διακριτούς κοινωνικούς ρόλους: μητρότητα ή ανατροφή και πιθανώς γονιμότητα για το ειδώλιο Φ, την αρχηγική εξουσία και την απόμακρη παρουσία του ειδωλίου Τ και την εκφραστική, ενεργή επικοινωνία του ειδωλίου Ψ.

Οι αρχικές μορφές ήταν νατουραλιστικές και περιορισμένης παραγωγής και κυκλοφορίας στην ΥΕ περίοδο IIIA1. Τα ειδώλια αυτά αντικαταστάθηκαν γρήγορα από το ειδώλιο Φ και τους πρώιμους «κουροτρόφους», επίσης στην ΥΕ περίοδο IIIA1. Το ειδώλιο Φ συνέχισε να χρησιμοποιείται μέχρι τον 13ο αιώνα π.Χ. (ΥΕ IIIB), όταν βγήκε εκτός παραγωγής. Τα ειδώλια Ψ εμφανίστηκαν στα τέλη του 14ου αιώνα π.Χ. (ΥΕ IIIA2) και οι παραλλαγές αυτού του τύπου παρέμειναν σε παραγωγή και κατανάλωση μέχρι τα τέλη του 11ου αιώνα π.Χ. (τέλος ΥΕ IIIΓ).

ΜΥΚΗΝΑΪΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ

Τα ειδώλια του Μαστού

Τα ειδώλια που βρέθηκαν στον χώρο του εργαστηρίου του αγγειοπλάστη στον λόφο του Μαστού έχουν ένα χρονολογικό εύρος από την ΥΕ IIIA1 έως την ΥΕ IIIB περίοδο και περιλαμβάνουν σχεδόν όλους τους γνωστούς τύπους, με την πλειοψηφία να ανήκει στα ειδώλια τύπου Ψ.

Τα ειδώλια του Μαστού παρουσιάζουν ποικίλη γκάμα υλικών και έναν συνδυασμό τόσο τυποποιημένων τύπων ειδωλίων όσο και κομματιών που επιδεικνύουν έναν ασυνήθιστα υψηλό βαθμό τοπικής εφευρετικότητας. Τα τυποποιημένα ειδώλια φαίνεται να περιορίζονται λίγο πολύ στα ειδώλια τύπου Ψ.

Τα περισσότερα από τα ειδώλια αυτά φέρουν «πόλο» (ψηλό κεφαλόδεσμο) και επομένως μπορούν να αποδοθούν στη ΥΕ IIIA2 έως την ΥΕ IIIB περίοδο. Η μεγάλη ποσότητα ειδωλίων τύπου Ψ αντιστοιχεί επίσης στην κορύφωση της παραγωγικής δραστηριότητας στον Μαστό που σημειώθηκε στην ΥΕ IIIA2-ΥΕ IIIB1, μια περίοδο που ταιριάζει επίσης με την εποχή που χτίστηκε το μεγαλύτερο κτιριακό συγκρότημα στη θέση του εργαστηρίου του αγγειοπλάστη.

Έτσι, όλα δείχνουν ότι η παραγωγή γυναικείων ειδωλίων στο Μαστό ξεκίνησε αρχικά σε μικρή κλίμακα, όταν η κοιλάδα του Μπερμπατιού ήταν ακόμη μια ανεξάρτητη, αυτοδιοικούμενη περιοχή στα τέλη της ΥΕ IIIA1/Πρώιμη ΥΕ IIIA2. Καθώς η περιοχή προσαρτήθηκε από την επέκταση των Μυκηνών στην ΥΕ IIIA2-ΥΕ IIIB1 περίοδο, η οργάνωση του εργαστηρίου στο Μαστό άλλαξε και παρατηρείται μια σταδιακή προσαρμογή της παραγωγής ειδωλίων στα Μυκηναϊκά πρότυπα καθώς και μια εντατικοποίηση της παραγωγής.

Καταγράφηκε επίσης ένας αρκετά μεγάλος αριθμός ειδωλίων μικρού μεγέθους, συμπεριλαμβανομένων τριών αυθεντικών μικρογραφιών. Κάθε μία από αυτές τις τρεις μινιατούρες αντιπροσωπεύει ένα πολύ ωραίο δείγμα του αντίστοιχου τύπου της: ένα ειδώλιο Πρωτό-Φ, ένα ειδώλιο Φ-B και ένα ειδώλιο Ψ.

ΤΑ ΕΙΔΩΛΙΑ ΤΟΥ ΜΠΕΡΜΠΑΤΙΟΥ

Ειδώλια θαλαμοειδών τάφων

Κατά την πρώτη ανασκαφική σεζόν του 1935, η σουηδική ομάδα ανέσκαψε έναν θαλαμοειδή τάφο, στον οποίο βρέθηκαν τρία πλήρη, κάπως ασυνήθιστα ειδώλια τύπου Ψ και ένα καθιστό ειδώλιο. Το άκρο των βραχιόνων των ειδωλίων Ψ περιγράφηκε ως «πυκνωμένο σε στρογγυλεμένη προέκταση», έτσι ώστε να «ομοιάζουν περισσότερο με χέρι». Δυστυχώς και τα τρία ειδώλια τύπου Ψ εξαφανίστηκαν κατά τη διάρκεια του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου. Μόνο το καθιστό ειδώλιο ανακτήθηκε και εκτίθεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου.

Τα τέσσερα ειδώλια που βρέθηκαν στον θαλαμοειδή τάφο που ανασκάφηκε από τον Person το 1935.
*από Holmberg E., A Mycenaean Chamber Tomb, 1983*

Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής της Δυτικής Νεκρόπολης του 1936 από τον Säflund, τέσσερα γυναικεία ειδώλια του τύπου Φ βρέθηκαν στον τάφο II και συνδέθηκαν με τα κτερίσματα μιας παιδικής ταφής. Ο τάφος χρονολογήθηκε στην περίοδο ΥΕ IIIA και τα ειδώλια ήταν ένα Πρώτο-Φ, δύο Φ-Α και ένα Φ-Α του τύπου της κουροτρόφου (που κρατάει ένα θηλάζον βρέφος). Βρέθηκαν μαζί με τα δόντια γάλακτος ενός παιδιού και γυάλινες χάντρες. Το ειδώλιο του τύπου της «κουροτρόφου» εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου.

Τα τέσσερα ειδώλια που βρέθηκαν από τον Säflund στον θαλαμοειδή τάφο II της Δυτικής Νεκρόπολης
από Säflund, G. (1965), “*Excavations at Berbati 1936-1937″*

Βιβλιογραφία

French, Elizabeth (1971). “The Development of Mycenaean Terracotta Figurines”. The Annual of the British School at Athens. 66: 101–187.

Holmberg, E.J. (1983), “A Mycenaean chamber tomb near Berbati in Argolis“, Acta Regiae Societatis scientiarum et litterarum Gothoburgensis. Humaniora, 21, Göteborg

Säflund, G. (1965), “Excavations at Berbati 1936-1937″, Stockholm studies in classical archaeology, 4, Stockholm

Schallin A.L.(1996), “The Late Helladic Period”, The Berbati-Limnes Archaeological Survey 1988-1990, ActaAth-4°, 44, Stockholm

Steel L. (2020), “Little women”: Gender, performance, and gesture in Mycenaean female figurines, Journal of Anthropological Archaeology, Volume 58

Weiberg, E. (2009). Production of female figurines at Mastos, Berbati. In: Schallin, A.-.L., Pakkanen, P. (Eds.), Encounters with Mycenaean Figures and Figurines. Swedish Institute at Athens, Stockholm, pp. 61–75.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

Ο Θολωτός τάφος

Ο Θολωτός Τάφος του Μπερμπατίου βρίσκεται περίπου 550 μ. βορειοδυτικά του λόφου του Μαστού και είναι χτισμένο σε μια απότομη πλαγιά από πορώδη πέτρα. Η παρουσία του υποδηλώνει ότι το Μπερμπάτι ήταν μια μικρή αλλά ανεξάρτητη ηγεμονία …

Περισσότερα

Η Δ. Νεκρόπολη

Το νεκροταφείο θαλαμωτών τάφων του Μπερμπατίου βρισκόταν περίπου ένα χιλιόμετρο ΒΔ από τον λόφο του Μαστού, στις χαμηλότερες παρυφές του διάσελου προς Μυκήνες, με προσανατολισμό τον ποταμό Αστερίων…

Περισσότερα

Η θέση Πυργούθι

Οι πρώτες ανθρώπινες δραστηριότητες στη θέση Πυργούθι χρονολογούνται στο τέλος της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου, όταν το επίκεντρο της κατοίκησης μετακινήθηκε από το λόφο του Μαστού στο ανατολικό τμήμα της κοιλάδας…

Περισσότερα